Trại tạm giam Sơn La được thành lập đồng thời cùng Trại giam thuộc Nha Công an Trung ương tại vùng giải phóng Mộc Hạ. Năm 1950, Nha Công an Trung ương giao cho Ty Công an Sơn La xây dựng trụ sở Trại tạm giam gần trụ sở Ty Công an tại Bó Hụt, Mộc Châu, Sơn La do đồng chí Cầm Thượng phụ trách.
Giai đoạn trước năm 1954, với số lượng 4-5 cán bộ quản giáo, 1 tiểu đội cảnh sát bảo vệ với nhiệm vụ giam giữ từ 50-60 phạm nhân, lúc cao điểm phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ, Trại giam giữ đến hơn 400 tên. Trong giai đoạn này, đề phòng địch tập kích, chống phá trại, cướp phạm nhân, Trại tạm giam đã phải di chuyển 3 lần đến Nà Hường (Mai Sơn); hang Bản Thé, Chiềng Xôm, (thị xã Sơn La); bản Bung, Mường Bú (Mường La).
Từ năm 1955 đến năm 1962 khu tự trị Thái Mèo được thành lập. Sau thắng lợi chiến dịch Điện Biên Phủ, Tỉnh Sơn La sáp nhập khu tự trị Thái Mèo, Trại tạm giam cũng được sáp nhập vào Công an khu do đồng chí Lương Kim Hùng phụ trách gồm 18 Châu của khu đều có nhà giam giữ.
Sau Nghị quyết Quốc hội (khoá II), kỳ họp thứ 5 ngày 27/10/1962, khu tự trị Thái Mèo được đổi thành khu tự trị Tây Bắc. Tháng 12/1962, tỉnh Sơn La được tái lập, Ty Công an Sơn La cũng được tái lập, Trại tạm giam chuyển về Ty Công an Sơn La.
Giai đoạn từ năm 1962 đến 1965, Trại tạm giam đóng tại bản Cọ, Chiềng An (thị xã Sơn La) với gần 10 cán bộ chiến sĩ làm công tác quản lý và 1 trung đội công an vũ trang làm công tác gác, bảo vệ, quản lý, giam giữ từ 100 – 120 can phạm nhân.
Từ năm 1966 đến 1972 Trại tạm giam chuyển đến Nậm Tụp, Chiềng Đen (thị xã Sơn La). Năm 1967, Trại tạm giam sáp nhập vào phòng Chấp pháp, từ 1967-1973, đồng chí Hoàng Liễu – Trưởng phòng Chấp pháp kiêm Giám thị Trại tạm giam. Từ 1973-1978, Trại tạm giam tách khỏi phòng Chấp pháp và chuyển đến đóng tại Chiềng Xôm (thị xã Sơn La), lúc này quân số của đơn vị có khoảng 35 cán bộ chiến sĩ do đồng chí Hà Yêu làm Giám thị, thực hiện nhiệm vụ quản lý từ 100 – 120 can phạm nhân.
Cùng với sự phát triển của xã hội trong giai đoạn đổi mới, trước sự tác động của mặt trái cơ chế thị trường, tình hình tội phạm ngày càng gia tăng. Để đáp ứng yêu cầu giam giữ, Trại tạm giam được xây dựng tại trụ sở mới tại thôn 7 xã Chiềng Mung, huyện Mai Sơn với quy mô giam giữ 650 đối tượng, đưa vào sử dụng từ năm 2006. Cơ sở vật chất được xây dựng từng bước hiện đại, áp dụng khoa học kỹ thuật vào công tác giam giữ. Cán bộ chiến sĩ Trại tạm giam Công an Sơn La luôn kiên định, nỗ lực, phấn đấu, hoàn thành tốt nhiệm vụ thi hành giam giữ và cải tạo phạm nhân góp phần bảo đảm ANTT và xây dựng, phát triển kinh tế – xã hội trên địa bàn.
Chỉ tính riêng từ năm 2010 đến nay, Trại tạm giam đã chủ động phối hợp với các cơ quan điều tra, trinh sát trong triển khai các biện pháp đấu tranh với nhiều tổ chức tội phạm như đối tượng Nguyễn Chí Huân và đồng bọn, chuyên án 279LL, 18TN, 19TN… Thực hiện tốt công tác giáo dục, khai thác người bị giam giữ qua đó cung cấp nhiều thông tin có giá trị giúp cơ quan điều tra mở rộng các vụ án như khai thác đối tượng Lò Văn Phóng khai thêm việc đã thực hiện hành vi giết người cướp tài sản tại Bình Dương, khám phá một số trường hợp giả danh cán bộ Công an lừa đảo chiếm đoạt tài sản… qua đó góp phần bảo vệ Hiến pháp, pháp luật và thành quả cách mạng trong kỷ nguyên mới.
Công tác thi hành giam giữ, bảo vệ Trại tạm giam được bảo vệ tuyệt đối an toàn. Chỉ tính riêng từ năm 2020 đến nay, đã tiếp nhận quản lý, giam giữ trên 15 nghìn đối tượng, trong đó có 351 người bị kết án tử hình, với lưu lượng giam giữ bình quân khoảng 800 – 900 đối tượng. Triển khai thực hiện tốt các phương án quản lý đối tượng giam giữ trọng điểm, theo dõi, giám sát chặt chẽ các biểu hiện về tư tưởng, tâm lý của từng đối tượng, kịp thời có biện pháp phù hợp với các đối tượng yêu sách, chống đối, có biểu hiện tâm lý tiêu cực, ý định tự sát, trốn trại. Kịp thời phát hiện, ngăn chặn hàng trăm đối tượng đang thực hiện hành vi tự sát, trốn trại. Điển hình vào ngày 27/7/2023, đơn vị đã kịp thời phát hiện 4 đối tượng đang cạy phá buồng giam nhằm bỏ trốn tại buồng giam số 13 khu giam riêng. Đặc biệt đã tổ chức các phương án bảo vệ cơ sở giam giữ khi xảy ra dịch bệnh Covid-19, các cán bộ chiến sĩ đã nỗ lực cố gắng, khắc phục khó khăn, vừa thi hành giam giữ vừa phòng ngừa dịch bệnh lây lan, vừa chữa bệnh…
Tháng 3/2025, thực hiện chủ trương không tổ chức Công an cấp huyện, các Nhà tạm giữ được chuyển về Trại tạm giam Công an tỉnh quản lý. Do vậy hiện nay, Trại tạm giam Công an tỉnh gồm 11 đầu mối trực thuộc (gồm 4 đội và 7 cơ sở giam giữ khu vực), với biên chế 161 cán bộ, 5 lao động hợp đồng và 253 chiến sĩ nghĩa vụ.
Hiện nay, Trại Tạm giam Công an tỉnh Sơn La đang giam giữ, cải tạo hơn 1.000 can, phạm nhân với nhiều tội danh khác nhau và nhiều đặc điểm khác nhau về án phạt, tâm sinh lý, hoàn cảnh gia đình, thái độ chấp hành án, trình độ văn hóa, phương thức, thủ đoạn phạm tội… trong đó số lượng án tử hình chiếm gần 1/3 đã đặt ra nhiều khó khăn, thách thức trong vấn đề quản lý, cải tạo can, phạm nhân đối với cán bộ chiến sĩ Trại Tạm giam Công an tỉnh Sơn La. Tuy nhiên, phát huy tính nhân văn trong quản lý, giáo dục, cải tạo can, phạm nhân, mỗi cán bộ chiến sĩ đều có phương pháp quản lý, giáo dục sinh động, linh hoạt, hiệu quả để khởi dậy tính hướng thiện trong mỗi can, phạm nhân. Từ đó, can, phạm nhân có thêm động lực để chấp hành tốt mọi nội quy, quy định, phấn đấu, lao động, cải tạo tốt để sớm trở về với cộng đồng.
Năm 2025, Trại tạm giam đã quan tâm làm tốt công tác chăm lo cho can, phạm nhân nâng cao các hoạt động văn hoá tinh thần, từ đó yên tâm cải tạo, tìm thấy con đường hướng thiện. Đơn vị đã tổ chức mở 26 lớp giáo dục cho 53 phạm nhân mới đến chấp hành án; 4 lớp giáo dục pháp luật thường xuyên cho 125 phạm nhân đang chấp hành án phạt tù; 3 lớp tái hòa nhập cộng đồng cho phạm nhân sắp chấp hành xong án phạt tù cho tổng số 36 phạm nhân. Ban Giám thị thường xuyên phát động phong trào thi đua, tổ chức hoạt động vui chơi, giải trí cho phạm nhân trong dịp lễ, tết, ngày nghỉ, như: đánh bóng chuyền, kéo co, giao lưu văn nghệ, thi vẽ tranh, viết báo tường… Chủ động tổ chức nhiều hoạt động có ý nghĩa, nhân văn như tổ chức hội nghị gia đình phạm nhân; chia sẻ khẩu phần ăn của cán bộ chiến sĩ cho người bị giam giữ có hoàn cảnh khó khăn… qua đó nhân lên những điều tốt đẹp nhân văn trong xã hội. Trong năm, trại tạm giam đã xét giảm án cho 40 lượt phạm nhân (trong đó giảm hết thời hạn chấp hành án phạt tù cho 14 phạm nhân), tha tù có điều kiện cho 05 phạm nhân, đặc xá cho 38 phạm nhân.
Bằng chính sự động viên, quan tâm của cán bộ quản giáo Trại tạm giam Công an Sơn La đã giúp các phạm nhân nơi đây vượt qua mặc cảm, tự ti vươn lên trở thành người tốt, đứng dậy từ chính những vấp ngã, sai lầm trong quá khứ của bản thân để làm lại cuộc đời.
Phát huy truyền thống 75 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành (7/11/1950 – 7/11/2025), với tinh thần hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, cán bộ chiến sĩ Trại tạm giam Công an Sơn La sẽ nỗ lực vượt qua mọi khó khăn, thử thách, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ mà Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó, thật sự là lực lượng nòng cốt trong bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội trên địa bàn.
Hoàng Phương – Minh Phượng
